یکی از شیوه‏های مهم آموزه‏های دینی، برای مقابله با مفاسد اقتصادی و اخلاقی و تحکیم ارزش‏های دینی، تقویت باور انسان‏ها به مبدأ و معاد است. این اعتقاد همچون ناظری درونی، اجرای صحیح دستورهای الهی را تضمین می‏کند. آیه‏های مربوط به اسراف، با نهی و نکوهش اسراف و تبذیر، سقوط معنوی و عذاب اخروی اسراف‏کاران را خاطر نشان می‏سازد. پیشوایان معصوم علیهم‏السلام نیز در روایت‏هایی، با یادآوری پی‏آمدهای اخروی اسراف، همگان را از این عمل ناشایست باز می‏دارند. امام علی علیه‏السلام می‏فرماید:
بدانید که بخشیدن نابجای مال، تبذیر و اسراف است که قدر بخشنده را در دنیا بالا می‏برد و در آخرت پایین می‏آورد. او را در دیده مردمان گرامی می‏کند و نزد خدا خوار.
تقویت ارزش‏هایی چون زهد، قناعت، میانه‏روی و مانند آن، از یک سو و ترغیب به مبارزه جدی با هواپرستی، خودنمایی و فخرفروشی از سوی دیگر، شیوه‏های درمان درونی اسراف و تبذیر است. یکی دیگر از عوامل بروز اسراف و تبذیر، جهل و ناآگاهی است. بنابراین، اطلاع‏رسانی و دادن آگاهی‏های صحیح و کافی درباره موضوع به مردم و نیز بازشناسی آثار و پی‏آمدهای اقتصادی، اجتماعی و معنوی آن، در کاهش روحیه اسراف‏کاری بسیار مؤثر است. همچنین، نظارت همگانی بر رفتار و اعمال آدمی که در آموزه‏های دینی با تعبیر امر به معروف و نهی از منکر از آن یاد می‏شود، از کارآمدترین شیوه‏های تثبیت ارزش‏ها و مقابله با مفاسد و انحراف‏هاست. امامان معصوم علیهم‏السلام نیز گاهی با نهی صریح و مستقیم و زمانی با واکنش‏های اخلاقی، بر این مهم نظارت داشتند. افزون براین، خانواده تأثیر بسیار مهمی بر پرورش شخصیت و عملکرد فردی و اجتماعی آدمی دارد. چنانچه بزرگسالان اهل اسراف و تبذیر باشند، خواه ناخواه این روحیه به فرزندان منتقل می‏شود. ائمه معصوم علیهم‏السلام با دیدن اسراف و تبذیر در خانواده‏ها، واکنش مناسب و به موقع از خود نشان می‏دادند. در حدیثی آمده است که امام صادق علیه‏السلام میوه‏ای را دید که ناخورده، بیرون خانه‏ای انداخته شده است، ایشان با ناراحتی فرمود:

اسراف‏کاران برای تأمین هزینه‏های خود، به رذیلت‏های اخلاقی، همچون بخل و حرص و مفاسد اقتصادی مانند ربا، رشوه و اختلاس گرفتار می‏شوند. معمولا اسراف با مصرف‏گرایی، رفاه‏زدگی و غرق شدن در لذات مادی و اتراف همراه است که خود، منشاء بسیاری از مفاسد اخلاقی و اجتماعی است و در پاره‏ای از موارد، به انحراف‏های عقیدتی می‏انجامد. افزون بر آن، اسراف‏کاری عده‏ای در جامعه، به طور طبیعی بر دیگران تأثیر نامطلوب می‏گذارد و آنان را نیز به همین سمت و سو هدایت می‏کند. قرآن کریم، اسراف‏کاران را مفسدانی می‏داند که از آنان انتظار اصلاح‏گری نمی‏رود. از این‏رو، نباید از شیوه زندگی آنان تقلید شود.
وَ لا تُطیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفینَ * الَّذینَ یُفْسِدُونَ فِی اْلأَرْضِ وَ لا یُصْلِحُونَ. (شعرا: 151 و 152)
و فرمان اسراف کاران را پیروی مکنید. آنان که در زمین فساد می‏کنند و اصلاح نمی‏شوند.
اسراف و تبذیر، سقوط معنوی و دور شدن آدمی از مقام قرب الهی را در پی دارد. محرومیت اسراف‏کاران و تبذیرکنندگان از دوستی و هدایت خاص خدا و گمراهی و هم‏سانی با شیاطین، از پی‏آمدهایی است که قرآن کریم به آن اشاره می‏کند.
در بیان قرآنی، تبذیرکنندگان، نعمت‏های الهی را کفران می‏کنند و مصرف آن را از مسیر اصلی و درست خود خارج می‏سازند. بر این اساس، آنان را برادران شیطان دانست. در نتیجه، یا اعمال‏شان همردیف کارهای شیطانی است و یا در دوزخ هم‏نشین شیطان خواهند بود.
زیاده‏روی در لذت‏های جسمانی، مجالی برای اندیشه در کمالات معنوی و انسانی و توجه به بعد روحی باقی نمی‏گذارد و راه را برای تهذیب اخلاقی می‏بندد. پرداختن به تجملات و کام‏جویی‏ها، همواره با ناشایستی‏های اخلاقی و رفتاری همچون فخرفروشی و خود برتربینی و بی‏بند و باری همراه خواهد بود. از این رو، قرآن کریم، مترفان را مفسد و فاسق معرفی می‏کند و هشدار می‏دهد:

آشکارترین اثر نامطلوب اسراف و تبذیر، هدر دادن امکانات و منابع است. ممکن است از نگاه فردی و محدود، اسراف در کالاهایی همچون مواد غذایی و انرژی، ناچیز و بی‏اهمیت به حساب آید، اما روی هم رفته در سطح عمومی، خسارت‏های سنگینی به بار می‏آورد. اثر مستقیم این رویه، به‏ویژه در جوامعی که درآمد و امکانات محدودی دارند، فقر و محرومیت است. از این رو، رسول‏خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله می‏فرماید: «مَنْ بذَّرَ أَفْقَرَهُ اللّه‏؛ هر کس (در اموالش) اسراف و تبذیر کند، خداوند وی را فقیر سازد».
همچنین، امیرمؤمنان علی علیه‏السلام فرموده است: «القصد مَثْراةٌ وَ السَّرَفُ مَثْواةٌ؛ میانه‏روی، ثروت‏زاست و اسراف، نابود کننده».
بر اساس آموزه‏های دینی، اسراف و تبذیر، از گناهانی است که نعمت را به نقمت و بلا تبدیل می‏کند و برکت را از میان می‏برد. امام صادق علیه‏السلام داستان کسانی را بازگو می‏کند که در رفاه و نعمت و فراوانی به سر می‏بردند، ولی با اسراف و تبذیر در مواد غذایی و استفاده نادرست از آن، به فرمان خدا گرفتار بلاهای زمینی شدند و به مشقت افتادند. امام فرمود: اینان، اهالی همان آبادی‏اند که خداوند در این آیه از آنان یاد فرموده است:
و خدا شهری را مثل زده است که امن و امان بود [و] روزی‏اش از هر سو فراوان می‏رسید. پس، [ساکنانش [نعمت‏های خدا را ناسپاسی کردند و خدا هم به سزای آنچه انجام می‏دادند، طعم گرسنگی و هراس را به ایشان چشانید. (نحل: 112)
با نگاهی دقیق‏تر پی می‏بریم که در بعضی از موارد، عرضه نادرست کالا بر اثر ضعف وجدان‏کاری و نیز کوتاهی در انجام وظیفه، باعث دورریز و اتلاف اموال می‏شود. امام علی علیه‏السلام ، غلامان را به دلیل پخت نان با کیفیت پایین، سرزنش می‏فرمود. بنابراین، در آموزه‏های روایی بر تولید کالا به گونه‏ای که کمترین ضایعات را داشته باشد، تأکید شده است. رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله دستور می‏داد اندازه نان را کوچک بگیرند تا دورریز آن کمتر باشد.
پیام متن:
1. اسراف و تبذیر، عاملی در جهت تبدیل نعمت به نقمت؛
2. عرضه درست کالا و ارتقای کیفی آن، با استفاده درست از آن، رابطه تنگاتنگی دارد.